716 parça, 5 bölüm ve kimseyi öne çıkarmayan bir liste

Bir arşivde en çok, sıradan görünen dosyalar ders verir. Bu dosyanın kapağında bir kelime duruyor: Müzik. Uzun uzadıya düşünülmüş bir başlık değil. Ne vaat var ne vurgu. Adı bu. Açıkçası tam bu yüzden açtım; bu kadar çıplak bir ismin arkasında ya hiçbir şey yoktur ya da her şey. Hangisi olduğunu arşive sordum.

Arşivin cevabı şu rakamlarla başladı: son 30 günde 716 çalım, 5 bölüm. Yoğun bir ay. Bizim mesleğin ilk refleksi kahramanı bulmaktır; şovu omuzlarında taşıyan ismi, listeyi sürükleyen sesi. Çünkü radyo çoğunlukla böyle çalışır. Birkaç isim öne çıkar, diğerleri onların ardından dizilir. Bu dosyada işler yolunda gitmedi. Kahraman yok. Gölge yok. Geniş, dayanıklı bir düzlük var.

716 çalımın ne demek olduğunu somutlaştırayım. Bu programın yayınına yetiştiğiniz her seferde geçen parçaları not etmeye kalksanız, defteriniz epey kalınlaşırdı. Arşiv zaten tam olarak bunu yapıyor; dinleyiciye hafıza oluyor. Ve bu seferki hafıza, ayın yıldızı şeklinde bir kayıt tutmamış. Tuhaf olan bu. Çok parça çalan bir programda bile birilerinin sıyrılması beklenir. Kimse sıyrılmamış.

Zirvede kimse yok

Listenin tepesinde Mert Demir duruyor, 12 çalımla. Hemen yanı başında Ebru Yaşar, yine 12. Alt sırayı Mela Bedel, Mabel Matiz ve Eypio paylaşıyor, 11'er çalımla. Programın 30 günlük fotoğrafını ortaya koyduğunuzda görünen tablo bu. Tepedeki isimler aynı eşiğe yığılmış; aradaki fark bir parça. O kadar. Dikkatimi çeken ilk şey bu oldu. Sayı çok, tepe düz.

Bunu gördüğümde tuhaf bir keyif duydum, itiraf edeyim. Radyonun alışılmış haritası böyle değil. Bir isim öndedir; listeyi o çeker, diğerleri onun dalgasında yüzer. Burada dalga yok. Eşit dağılmış bir ışık var. En çok çalınan ses bile ayın küçük bir köşesinde oturuyor; 716'nın yanında 12, vitrindeki kolye değil, cepteki bozuk para. Arşiv bu tür fotoğraflarda piramit çizmeyi sever: tepede birkaç isim, tabanda kalabalık. Bu fotoğraf piramit değil. Basık bir tepe, geniş bir harman.

Bir de sofranın kuruluşuna bakın. Mert Demir ile Ebru Yaşar aynı hizada; Mabel Matiz, Mela Bedel ve Eypio bir kademe aşağıda. Eypio'nun Mabel Matiz'in yanında bu kadar rahat oturabilmesi, bazı radyolarda kırılacak bir sahneydi. Kuşak ayrımı yok. Tür ayrımı yok. Niyet ayrımı da yok. Programın adı neyse içerik de ona benzemiş: hepsi, sırf müzik oldukları için aynı masada. Ayrıcalık tanımayacaksan tabelaya da çok şey yazmazsın. Belki isim bu yüzden bir kelime.

Beraberliğin kendisi de biraz gülünç, sevgiyle söylüyorum. Mert Demir 12'de, Ebru Yaşar 12'de; diğerleri 11'de bekliyor. Bu bir yarış değil, sabah trafiği. Herkes aynı şeritte, kimse sollamıyor. Listeleri okumaya alışık gözler bir tepenin eksikliğinden rahatsız olur belki; ben tam tersini hissettim. Düzlük rahatlatıcı. Zirvenin olmadığı yerde düşmek de yok.

Bu yan yanalığın dinleyicide bıraktığı izi de düşünüyorum. Radyoda bir isme alışmak, ona bir köşe ayırmak gibidir; kulak kendini o köşede güvende hisseder. Bu program köşe ayırmıyor. Bir anda Mabel Matiz duyarsınız, belki bir sonraki anda Eypio. Program size alışma fırsatı vermiyor. Kulak önce şaşırıyor, sonra genişliyor. Tahmin edilemezliğin bir tür konukseverliği var; kapı herkese açık kalınca evin düzeni de değişiyor.

Arşivlerde listelerin bir görevi vardır: sıralamak. Kim önde, kim geride, kim yükselişte, kim unutulmuş. Bu liste görevini yerine getirmeyi reddediyor gibi. Veriye kim önemli diye sorduğumda omuz silküyor; 716 parça geçti buradan diyor, hepsi de geçti. Başka bir dosyayı açsam muhtemelen bir hiyerarşiyle karşılaşırdım. Burada ufuk çizgisi var. Bana kalırsa asıl haber, listede kim olduğundan çok listenin bu kadar düz olduğunda.

5 bölüm, kocaman bir çuval

Sayıların ikinci tuhaflığı hacimde. Program ay boyunca 5 kez yayına girmiş; 5 bölüme 716 parça sığdırmış. İlk okuyuşta burada takıldım. Bu yoğunluk bir şey anlatıyor ama neyi, tam söylemiyor. Bölümler mi uzundu, yoksa parça değişimi mi hızlıydı? Arşiv kaydını düşmüş, yorumunu düşmemiş. Görebildiğim şu: az kapı, çok kalabalık. Nehir gibi; girişinde de çıkışında da aynı hız.

5 bölüm ayrı bir başlık gibi duruyor kafamda. Bu program her gün karşımızda olan bir alışkanlık değil; seyrek görünen ama göründüğünde bol keseden döken bir yayıncılık. Belki de liste bu yüzden bu kadar geniş. Sık yayın yapan program kendini tekrar eder; seyrek yayın yapan program içeride biriktirir. Arşivdeki tablo, birikip genişçe boşalan bir repertuvara benziyor. Benzetmeyi sevimli buldum, doğruluğuna dair elimde kanıt yok. Öyle de kalsın.

Buradan bir şüphe de türeyebilir. Türemeli de. Zirvedeki beraberlik bir yayın felsefesi mi, yoksa sadece kalabalığın doğası mı? İçinde 716 parça dönen bir listede 12 ile 11 arasındaki fark bir şarkıdır. Bir şarkıyla zafer ilan etmek safsa — ve saftır — aynı şarkıyla programın ruhu okumak da saf olmalı. Veri burada bana tavırdan çok hacimden söz ediyor gibi. Bu akışta herkes uğruyor. Kimse tutunamıyor.

Yine de aklıma bir ihtimal takılıyor. Arşivlerde normal görünen şeyler bazen en dikkatli kurulmuş olanlardır. Belki biri oturdu, hiçbir ismi öne çıkarmayalım dedi ve liste bilerek bu kadar düz. Belki de bunun tasarımla alakası yok; parçalar üst üste bindi, tepe kendi kendine alçaldı. Hangisi? Burada emin değilim. Elimdeki alet, elimdeki tablodan ibaret. Ve tablo, niyet göstermez.

Okur tarafından bakınca işin bir de keyif tarafı var. Bir program aynı ay içinde size Ebru Yaşar'ı, Mert Demir'i, Mela Bedel'i, Mabel Matiz'i ve Eypio'yu aynı nefeste sunuyorsa, orada alışkanlık geliştirmek zor. Bir sonraki parçayı tahmin edemezsiniz. Bazıları bunu düzensizlik diye görür; ben keşif diye görüyorum. Ama benim mesleğim keşifle ilgili, tarafım baştan tutulmuş sayılır. Sizin tarafsız kulaklarınız ne der, bilmiyorum.

Dosyayı kapatmadan bir tur daha dolaştım. Mert Demir'e baktım, Ebru Yaşar'a baktım; Mela Bedel'in, Mabel Matiz'in ve Eypio'nun 11'lerine baktım. Sonra 716'ya baktım. Aralarında bir gerginlik yok, bir hiyerarşi yok; ortak bir sabır var gibi. Rakamlar birbirine dayanmış duruyor. Günün sonunda liste, kendisini okuyana omuz silkerek geçiyor yanından.

Arşivle uğraşanlar bilir; bazı aylar bir programın karakterini değiştirir. Bu ay karakter yoktu, hacim vardı. Dosyayı tekrar açtığımda belki bir isim sıyrılmış olur, belki liste yine aynı düzlükte bulurum. Verinin güzel tarafı bu: sabırla beklemesini bilmek. Sabrı olmayanlara da sadece şunu söyleyebilirim — bekleyin görelim. Arşiv ciddiye alınca cömert olur.

Arşiv karar vermemizi bekliyor. Bense elimdeki tabloyu özetleyip işin içinden çıkayım: 716 çalım, 5 bölüm, tepesi 11 ile 12 arasında paylaşılmış bir liste. Kahramansız bir ay. Kimine eksiklik, kimine karakter. Ben ikisinin arasında bir yerde duruyorum; elimde dosya, gözüm listede. Kapağı henüz kapatmıyorum.